Borówka Południe

Jednym z głównych problemów z uprawianiem astronomii w Polsce jest pogoda. Generalnie jest słaba — może z 60 nocy obserwacyjnych w roku. Głównym problemem jest oczywiście zachmurzenie. Drugą bolączką jest nieprzewidywalność. Zwykle dobra pogoda bywa wiosną i latem, a czasem zimą, jeśli jest zimno — ale w ostatnich latach zimno nie było. To szczególnie przeszkadza przy pewnych rodzajach obserwacji, które wymagają długich serii, najlepiej wielonocnych — śledzenie i poszukiwanie asteroid oraz obserwacja gwiazd zmiennych.

Z tych powodów zacząłem szukać lepszego miejsca — z lepszą pogodą i warunkami.

Im więcej, tym weselej

Kluczowym elementem tej inicjatywy było spotkanie z Kamilem Fiedosiukiem — doświadczonym astrofotografem, który miał własne obserwatorium niedaleko i zmagał się z tymi samymi problemami pogodowymi. Po wielu rozmowach stwierdziliśmy, że czas poszukać ciemnego nieba.

Kryteria wyboru

Są dość oczywiste aspekty astronomiczne do uwzględnienia. Chce się miejsca z ciemnym niebem i dobrą pogodą przez cały rok. Ale jest wiele innych.

Wybór właściwego miejsca zależy od wymagań. Dla niektórych decydującym czynnikiem jest cena. Ale wybór absolutnie najtańszej opcji może być słabą strategią — warto spojrzeć na inne sprawy poza zwykłą opłatą miesięczną czy roczną.

Sprzęt jest duży i nieporęczny, a trzeba go jakoś wysłać i zainstalować. Czasem instalacja jest wliczona, jeśli płaci się z góry za cały rok, ale często jest osobna opłata za montaż. Warto zapytać, czy to stała kwota, czy rozliczenie godzinowe.

Porządnie spakowany teleskop jest zwykle duży, a montaż i przeciwwagi — ciężkie. Na przykład skrzynie z kompletnym Takahashi Epsilon 180ED, montażem i akcesoriami ważyły 54 kg. I to bez przeciwwag. Tutaj pojawia się kolejna sprawa — przeciwwagi są małe, ale ciężkie. Często taniej jest je wykonać albo kupić lokalnie. Warto zapytać, zanim wyślecie 30 kg stali na drugi koniec świata.

Obserwatorium hostujące jest często w innym kraju. Przesyłka może wymagać dodatkowych opłat celnych, ceł, podatków i podobnych kosztów oprócz samego transportu. Często angażuje się agenta spedycyjnego — to generuje dodatkowe koszty, ale usprawnia proces.

Niektóre hostingi oferują montaż sprzętu, więc podróż już na start może nie być konieczna, ale prędzej czy później i tak chce się pojechać — zrobić serwis albo po prostu doświadczyć naprawdę ciemnego nieba na własne oczy. Pomaga, jeśli dojazd do obserwatorium jest względnie łatwy. Ceny lotów albo ewentualne dodatkowe utrudnienia (np. wizy) mogą w niektórych przypadkach komplikować sprawę.

Trzeba też być w kontakcie z zespołem na miejscu. Warto zadać kilka pytań i zobaczyć, jak szybko (albo wolno) odpowiadają i na ile szczegółowe (albo lakoniczne) są odpowiedzi. Miałem z tym niestety bardzo słabe doświadczenia w AstroCamp w Nerpio i świtne z Hakos w Namibii.

Zazwyczaj setup zaczyna generować ogromne ilości danych. Na przykład nasz teleskop używa kamery ASI6200 MM Pro. Pojedyncza klatka waży 122 MB. Przy klatkach co 3 minuty i konserwatywnie licząc 8 godzinach nocy to 20 GB na dobę. To 600 GB miesięcznie. Co miesiąc. Przy wysyłce setupu warto przewidzieć odpowiedni rozmiar dysku. Trzeba też pomyśleć o pipeline’ie przetwarzania. Pobieranie takiej ilości danych w większości przypadków jest nierealne. Zwykle konieczna jest jakaś redukcja danych na miejscu. Tak właśnie robimy obecnie — klatki są przeglądane, rejestrowane i składane lokalnie, a my ściągamy tylko stacki.

Jest jeszcze jeden rozmyty parametr, który trudno realistycznie oszacować: ekspozycja horyzontu. Chce się jak najwyższego pieru, żeby mieć dostęp do obiektów na niskich wysokościach. Z drugiej strony setup musi być wystarczająco niski, żeby nie uderzał w dach. Niektórzy decydują się na krótszy pier, żeby nie było kolizji z dachem niezależnie od orientacji teleskopu. Daje to spokój ducha, ale płaci się za to ograniczonym dostępem do nieba.

Na koniec jest kwestia dostępu do części nieba, której nie ma się z domu. Mieszkam w północnej Polsce, więc w moim przypadku oznacza to brak dostępu do nieba południowego. Dlatego wszystkie potencjalne lokalizacje z dostępem do południowego nieba dostawały dodatkowe punkty.

Opcje hostingu

Jest wiele zdalnych farm teleskopowych. W trakcie procesu próbowaliśmy zrobić ich listę. Być może przyda się innym szukającym opcji zdalnych. Oto one. O ile nie zaznaczono inaczej, informacje były mniej więcej aktualne na koniec 2025 roku.

W Hiszpanii jest wiele hostów: AstroCamp, Trevinca, Otivar, E-eye, PixelSkies, RoboScopes i pewnie jeszcze kilka innych. Oferują świetne warunki obserwacyjne w porównaniu z Polską. Niektóre publikują dane historyczne. Najlepsze dostępne dane były z AstroCamp w Nerpio, które deklaruje 270 nocy obserwacyjnych.

Na półkuli północnej atrakcyjną opcją jest StarFront w Teksasie. Mają dwie poważne zalety — lokalizacja w USA, więc sprzęt można kupić w USA i wysłać bezpośrednio, bez ceł importowych i drogiego międzykontynentalnego transportu. Do tego mają rozsądne ceny. Mini pier zaczyna się od 150 USD/miesiąc, a dla smart telescope’ów są jeszcze tańsze opcje.

Wadą jest to, że wszystkie ich szopy są zatłoczone — dosłownie setki teleskopów na miejscu. Jeśli macie specjalne wymagania co do setupu, mogą być mniej skłonni do ustępstw. Poza tym, choć są bliżej równika niż Polska, ekspozycja na południowe niebo jest u nich dość ograniczona.

Są też inne opcje warte porównania:

Hakos

My zdecydowaliśmy się przyjrzeć bliżej Hakos. Napisaliśmy i bardzo szybko dostaliśmy szczegółowe odpowiedzi na nasze pytania. Potem były dalsze rozmowy i wkrótce już pisaliśmy na WhatsAppie — personel Hakos odpowiadał błyskawicznie. To była bardzo miła zmiana w porównaniu z rozczarowującym doświadczeniem z AstroCamp sprzed wielu lat, gdzie kontakt był tylko mailowy, a odpowiedzi przychodziły po kilku dniach.

Miejsce ma nieskazitelnie ciemne niebo: Bortle 1, około 220 nocy obserwacyjnych. Jest dostęp do pełnego południowego nieba, a jednocześnie lokalizacja blisko równika, więc wiele obiektów z północnego nieba też jest dostępnych.

Namibia wciąż ma silne więzi z Niemcami, z częstymi lotami Lufthansy i innych linii. To bardzo przydatne, bo Polska ma świetne połączenia lotnicze z Niemcami. Dodatkowy bonus: Namibia jest w tej samej strefie czasowej, więc łatwiej z codzienną rutyną — planujemy harmonogram wieczorami i sprawdzamy wyniki rano.

Krążyły pogłoski, że budują nową serię obserwatoriów. Napisaliśmy i wkrótce mieliśmy zarezerwowany jeden z boxów.

Wysyłka

Juergen Obstfelder z Hakos zasugerował kontakt z Claudią Suren z TradeLog. To była świetna rekomendacja. Claudia operuje z Windhoek, gdzie lądują wszystkie międzynarodowe loty i przesyłki. Obsługiwała też wiele wcześniejszych wysyłek sprzętu astronomicznego do Hakos, więc zna temat na wylot. Zatrudniła lokalnego agenta spedycyjnego i celnego w Polsce, który skoordynował odbiór i pomógł z deklaracją celną. Paradoksalnie więcej papierologii było przy odprawie paczek w Polsce — mimo że w Polsce nie było żadnych ceł do zapłacenia. Czysta biurokracja. Po stronie namibijskiej było bardzo prosto, choć drogo. Musieliśmy zapłacić 15% VAT importowy od zadeklarowanej wartości. Cargo jechało ciężarówką z Gdańska do Warszawy, potem Air Ethiopia Cargo do Addis Abeby w Etiopii i potem do Windhoek w Namibii. Na koniec Juergen odebrał paczki w Windhoek i zawiózł je swoją ciężarówką do Hakos. Teleskop dotarł bez żadnych uszkodzeń.

Całkowity koszt całej wysyłki, cła, VAT-u i całej masy dodatkowych podatków wyniósł 2130 EUR za 3 skrzynie o łącznej wadze 54 kg. Nie tanio, ale część wydatków poszła na spokój ducha. Ogólnie uważam, że było warto.

Instalacja

Tak wyglądał setup po zakończeniu wszystkich testów w Borówce:

Setup spakowałem do 3 osobnych skrzyń: teleskop do oryginalnego, potrójnego kartonu Takahashi. Skoro nadawał się do wysyłki z Japonii do Polski, powinien się nadawać na kolejny lot międzykontynentalny. Montaż pojechał w oryginalnej aluminiowej walizce iOptrona. Spakowanie toru optycznego kamery z osprzętem było trudniejsze ze względu na nietypowy kształt. Sama kamera była okrągła, ale była dołączona do dużego koła filtrowego PegasusAstro (7 slotów na filtry 2" powoduje, że koło jest naprawdę spore), a za nim trapezoidalny elektroniczny tilter. Cały ten ciąg spakowałem do solidnej walizki DeWalt, typowo używanej do narzędzi i zdolnej przetrwać typowe szykany budowie. Kumpel mówił, że można na takiej stanąć — brzmi wiarygodnie. Walizka była wypełniona twardą pianką wyciętą pod kształt.

Box ma 2,8 m na 2,8 m. Zespół Hakos przygotował piery według naszej specyfikacji. Tak to wyglądało, zanim sprzęt dotarł. W tle widać paczki transportowe — karton z teleskopem, walizkę z montażem i waliza z ciągiem kamerowym.

Niższy po prawej jest pod Epsilon 180ED na montażu iOptron CEM70-EC2 („teleskop Tomka”). Wyższy pier jest pod Epsilon 130ED na montażu Avalon M-Due („teleskop Kamila”).

My podaliśmy wymagania funkcjonalne (płyta montażowa i wysokość), a cały projekt i obróbkę zorganizował Juergen. Na zdjęciu poniżej fotografia pierów. To pusta stalowa rura, wypełniona piaskiem w celu tłumienia drgań. Bardzo ciekawa konstrukcja. Borówka ma na razie same betonowe piery, ale następny może pójść właśnie w tę stronę.

Tak wyglądało miejsce po zainstalowaniu montażu i teleskopu, na razie bez kamery i osprzętu.

Początkowo planowaliśmy wysłać oba teleskopy razem, ale niestety w ostatniej chwili awaria sprzętu wymusiła wysłanie montażu Kamila do serwisu Avalona. Efektem ubocznym było to, że część dodatkowego sprzętu, który mieliśmy wysłać w skrzyniach Kamila, nie dotarła. Jedną z brakujących rzeczy była kamera. Juergen był na tyle miły, że pożyczył nam jedną ze swoich. To bardzo wygodne — móc zobaczyć, co się dzieje z teleskopem. Oto jak to wygląda:

Ogólnie wysyłka była stresującym epizodem, ale sporo tego stresu brało się z braku doświadczenia z międzynarodową spedycją — to był pierwszy raz, kiedy robiłem tak dużą i drogą przesyłkę. Teleskop jest już online i możemy go używać zdalnie. Pierwsze światło poszło bardzo dobrze, ale to temat na osobny wpis.

• Południe
• Hakos
• Namibia
• Zdalne

Tomek Mrugalski

dr Tomek Mrugalski serves as an observatory director at the Borówka Observatory.